شوپن؛ شاعر پیانو
چرا شوپن یکی از مهم‌ترین آهنگسازان پیانو است؟
فردریک شوپن (Frédéric Chopin) آهنگساز و پیانیست لهستانی دوره‌ی رمانتیک است. تقریباً هر چه نوشت برای پیانو بود؛ کمتر آهنگساز بزرگی این‌قدر به یک ساز وفادار مانده است.
او را «شاعر پیانو» می‌نامند، چون ملودی‌هایش روی کلاویه مثل جمله‌ی یک آواز نفس می‌کشند.
در این نوشته زندگی‌اش را مرور می‌کنیم، می‌گوییم موسیقی‌اش چرا این‌طور شنیده می‌شود، و قطعه‌هایی را معرفی می‌کنیم که برای شنیدن و برای نواختن نقطه‌ی شروع خوبی‌اند.
شوپن در یک نگاه
- تولد: ۱ مارس ۱۸۱۰، ژلازووا وُلا (Żelazowa Wola)، نزدیک ورشو
- درگذشت: ۱۷ اکتبر ۱۸۴۹، پاریس، در ۳۹ سالگی
- دوره: رمانتیک
- ساز: پیانو
- فرم‌های شاخص: نکتورن، مازورکا، پولونز، والس، اتود، پرلود، بالاد
- استادان: ووی‌چخ ژیونی (Wojciech Żywny) و یوزف السنر (Józef Elsner)
در سند غسل تعمید شوپن تاریخ تولد ۲۲ فوریه ثبت شده است. خود او و خانواده‌اش ۱ مارس را تاریخ تولد می‌دانستند و امروز همین تاریخ پذیرفته‌تر است.
زندگی شوپن؛ از ورشو تا پاریس
کودکی در ورشو
پدرش، نیکلا شوپن (Nicolas Chopin)، فرانسوی بود و در لهستان معلمی می‌کرد. مادرش، یوستینا، لهستانی بود. خانواده در همان سال تولد فردریک به ورشو رفت.
از شش‌سالگی نزد ووی‌چخ ژیونی پیانو آموخت. هفت‌ساله بود که نخستین پولونزش، در سل مینور، چاپ شد. از ۱۸۲۶ آهنگسازی را نزد یوزف السنر در مدرسه‌ی عالی موسیقی ورشو خواند و سه سال بعد فارغ‌التحصیل شد.
ترک لهستان
دوم نوامبر ۱۸۳۰، در بیست‌سالگی، ورشو را ترک کرد. چند هفته بعد قیام لهستانی‌ها علیه سلطه‌ی روسیه آغاز شد و سال بعد شکست خورد. شوپن دیگر هرگز به وطن برنگشت. پاییز ۱۸۳۱ به پاریس رسید و تا پایان عمر همان‌جا ماند.
لهستان اما در موسیقی‌اش ماند. مازورکا و پولونز، دو رقص لهستانی، تا آخرین سال‌ها با او بودند.
سال‌های پاریس
در پاریس خیلی زود میان موسیقی‌دانان شناخته شد. فرانتس لیست (Franz Liszt) از دوستانش بود. اما شوپن اهل سالن‌های بزرگ نبود. کنسرت عمومی کم می‌داد و بیشتر در محفل‌های کوچک می‌نواخت. درآمدش بیشتر از تدریس پیانو و انتشار آثارش بود.
از ۱۸۳۸ تا ۱۸۴۷ با ژرژ ساند (George Sand)، نویسنده‌ی فرانسوی، زندگی کرد. زمستان ۱۸۳۸–۱۸۳۹ را با هم در جزیره‌ی مایورکا گذراندند. شوپن آن‌جا بیمار شد، اما مجموعه‌ی ۲۴ پرلود، اپوس ۲۸، را همان‌جا به پایان رساند. بسیاری از آثار پخته‌اش را بعدها در تابستان‌های نوآن (Nohant)، خانه‌ی ییلاقی ساند، نوشت.
پرتره‌ای که بالای این نوشته می‌بینید کار اوژن دلاکروا (Eugène Delacroix)، نقاش فرانسوی و دوست شوپن، است و به سال ۱۸۳۸ برمی‌گردد.
سال‌های پایانی
رابطه‌اش با ساند در ۱۸۴۷ تمام شد و بیماری‌اش شدت گرفت. آخرین کنسرتش در پاریس فوریه‌ی ۱۸۴۸ بود. همان سال به انگلستان و اسکاتلند رفت و ۱۶ نوامبر ۱۸۴۸ در لندن برای آخرین بار روی صحنه نشست.
۱۷ اکتبر ۱۸۴۹ در پاریس درگذشت. علت مرگ را از دیرباز بیماری سل دانسته‌اند. در گورستان پرلاشز (Père Lachaise) به خاک سپرده شد، اما به خواست خودش خواهرش لودویکا قلب او را به ورشو برد. این قلب امروز در کلیسای صلیب مقدس ورشو نگهداری می‌شود.
چرا موسیقی شوپن این‌طور شنیده می‌شود؟
پیانویی که آواز می‌خواند
شوپن شیفته‌ی اپرای ایتالیایی و سبک «بل‌کانتو» (bel canto، آواز روان و پیوسته) بود و با وینچنزو بلینی (Vincenzo Bellini)، آهنگساز اپرا، دوستی داشت. ملودی‌های دست راستش مثل خط یک خواننده‌اند: نفس می‌گیرند، کش می‌آیند و با تزئین‌های ریز به اوج می‌رسند.
به روایت شاگردانش، از آن‌ها می‌خواست به خواننده‌های خوب گوش بدهند.
روباتو؛ زمانِ نرم
روباتو (rubato) یعنی کمی کش‌دادن یا جلوانداختن زمان نت‌ها برای بیان بهتر. شاگردان شوپن نقل کرده‌اند که در نوازندگی او دست چپ ضرب را نگه می‌داشت و دست راست آزادتر حرکت می‌کرد.
روباتوی شوپن بی‌نظمی نیست؛ آزادی‌ای است روی یک ضرب محکم.
ریشه‌ی لهستانی
مازورکا رقصی سه‌ضربی است که تأکیدش، برخلاف والس، اغلب روی ضرب دوم یا سوم می‌افتد. پولونز رقصی باوقار و رژه‌مانند است. شوپن هر دو را از سالن رقص به سالن کنسرت برد و بیش از پنجاه مازورکا نوشت.
الگو ها
شوپن با همه‌ی رمانتیک‌بودنش، باخ (Bach) و موتسارت (Mozart) را الگوی خود می‌دانست.
۲۴ پرلود او، مثل «کلاویه‌ی خوش‌آهنگ» باخ (Das Wohltemperierte Klavier)، همه‌ی ۲۴ تنالیته‌ی ماژور و مینور را می‌پیماید.
برای هنرجو این یعنی راه شوپن از باخ می‌گذرد. شفافیت خط‌ها و استقلال دو دست را پیش از شوپن باید در باخ تمرین کرد. دفترچه‌ی آنا ماگدالنا، که در صفحه‌ی معرفی کتاب آمده، قدم اول همین مسیر است.
نکتورن را شوپن اختراع نکرد
فرم نکتورن (nocturne، قطعه‌ی شبانه) را پیش از او جان فیلد (John Field)، آهنگساز ایرلندی، معرفی کرده بود. شوپن آن را گرفت و با هارمونی غنی‌تر و ملودی آوازی‌تر به چیزی رساند که امروز با نام خودش شناخته می‌شود.
آثار شوپن؛ از کجا شروع کنیم به شنیدن؟
اگر تازه با شوپن آشنا می‌شوید، از هر فرم یک قطعه بشنوید. فهرست از قطعه‌های کوتاه و آشنا شروع می‌شود و به آثار بلندتر می‌رسد.
- نکتورن: قطعه‌ی شبانه؛ ملودی آوازی روی همراهی آرام دست چپ. شوپن ۲۱ نکتورن دارد. برای شروع: نکتورن می‌بمل ماژور، اپوس ۹ شماره‌ی ۲.
- پرلود: قطعه‌ی کوتاه و مستقل؛ ۲۴ پرلود در اپوس ۲۸. برای شروع: پرلود ر‌بمل ماژور، اپوس ۲۸ شماره‌ی ۱۵ («قطره‌ی باران»).
- والس: رقص سه‌ضربی سالنی. برای شروع: والس دو‌دیز مینور، اپوس ۶۴ شماره‌ی ۲.
- مازورکا: رقص سه‌ضربی لهستانی. برای شروع: مازورکا لا مینور، اپوس ۱۷ شماره‌ی ۴.
- اتود: قطعه‌ی تمرینی که شوپن به اثر کنسرتی بدل کرد؛ ۲۷ اتود. برای شروع: اتود می ماژور، اپوس ۱۰ شماره‌ی ۳.
- پولونز: رقص باوقار لهستانی. برای شروع: پولونز لا‌بمل ماژور، اپوس ۵۳ («قهرمانانه»).
- بالاد: اثر بلند و روایی؛ ۴ بالاد. برای شروع: بالاد شماره‌ی ۱ در سل مینور، اپوس ۲۳.
- کنسرتو: پیانو همراه ارکستر؛ ۲ کنسرتو. برای شروع: کنسرتو پیانو شماره‌ی ۱ در می مینور، اپوس ۱۱.
لقب‌هایی مثل «قطره‌ی باران» و «قهرمانانه» را خود شوپن نگذاشته است؛ بعدها رایج شده‌اند.
شوپن برای هنرجوی پیانو؛ از کدام قطعه شروع کنیم؟
شوپن برای ماه‌های اول پیانو نیست، اما لازم هم نیست سال‌ها منتظرش بمانید. چند قطعه‌ی کوتاه او برای هنرجویی که نت‌خوانی روان و کنترل اولیه‌ی پدال دارد در دسترس است.
- پرلود می مینور، اپوس ۲۸ شماره‌ی ۴: آهسته است و نت کم دارد. تمرینی است برای متعادل‌کردن ملودی با آکوردهای تکراری دست چپ.
- پرلود لا ماژور، اپوس ۲۸ شماره‌ی ۷: فقط ۱۶ میزان است. ریتم مازورکا و جمله‌بندی کوتاه را یاد می‌دهد.
- پرلود سی مینور، اپوس ۲۸ شماره‌ی ۶: آهسته است و ملودی‌اش در دست چپ می‌آید. تمرینی است برای آوازخواندن با دست چپ.
- پرلود دو مینور، اپوس ۲۸ شماره‌ی ۲۰: کوتاه و سراسر آکورد است. صدادهی آکورد و کنترل شدت صدا از قوی تا بسیار آرام را یاد می‌دهد.
- والس لا مینور (B. 150، انتشار پس از مرگ): بافت ساده‌ی والس دارد. همراهی «بم، آکورد، آکورد» و روباتوی ملایم را یاد می‌دهد.
- مازورکا لا مینور، اپوس ۶۸ شماره‌ی ۲: تمپوی آرامی دارد. تمرینی است برای تأکیدهای جابه‌جای مازورکا.
- نکتورن دو‌دیز مینور (انتشار پس از مرگ): قدم بعدی، پس از قطعه‌های بالا. ملودی بلند و تزئین‌های آوازی دارد.
سه نکته برای تمرین شوپن
- اول بخوانید، بعد بنوازید. ملودی را با صدای خودتان بخوانید تا بفهمید جمله کجا نفس می‌گیرد. این همان سلفژ است که به کار نوازندگی می‌آید.
- دست چپ را جدا و با مترونوم تمرین کنید. روباتو وقتی معنا دارد که ضرب پایه محکم باشد.
- پدال را با گوش عوض کنید، نه از روی عادت. با هر تغییر هارمونی، پدال تازه.
اتودهای اپوس ۱۰ و ۲۵ قطعه‌ی شروع نیستند. فاصله‌های باز و سرعت بالا دارند و تمرین زودهنگام و پرفشارشان به دست آسیب می‌زند. اگر هنگام تمرین درد یا کشیدگی حس کردید، همان‌جا دست نگه دارید.
اگر می‌خواهید بدانید کدام قطعه با سطح امروز شما جور است، از صفحه‌ی تماس برای یک جلسه‌ی آشنایی هماهنگ کنید.
پرسش‌های پرتکرار درباره‌ی شوپن
شوپن اهل کجا بود؟
لهستان. در ژلازووا وُلا نزدیک ورشو به دنیا آمد، پدرش فرانسوی و مادرش لهستانی بود، و نیمه‌ی دوم عمرش را در پاریس گذراند.
معروف‌ترین قطعه‌های شوپن کدام‌اند؟
نکتورن می‌بمل ماژور (اپوس ۹ شماره‌ی ۲)، فانتزی-امپرومپتو در دو‌دیز مینور (اپوس ۶۶)، مارش عزا از سونات شماره‌ی ۲ (اپوس ۳۵)، والس ر‌بمل ماژور معروف به «والس دقیقه» (اپوس ۶۴ شماره‌ی ۱) و پولونز «قهرمانانه» (اپوس ۵۳).
چرا به شوپن «شاعر پیانو» می‌گویند؟
لقبی قدیمی است و به کیفیت آوازی و غنایی موسیقی‌اش اشاره دارد: ملودی‌هایی که مثل شعر، جمله و مکث و تأکید دارند.
آیا شوپن برای هنرجوی مبتدی مناسب است؟
برای ماه‌های نخست نه. اما چند پرلود کوتاه و والس لا مینور، با راهنمایی معلم، برای هنرجویی که پایه‌ی نت‌خوانی و پدال را دارد در دسترس است.
شوپن در چند سالگی درگذشت؟
در ۳۹ سالگی؛ ۱۷ اکتبر ۱۸۴۹ در پاریس.
منابع
- مؤسسه‌ی فردریک شوپن — زندگی‌نامه
- مرکز اطلاعات موسیقی لهستان (POLMIC) — گاه‌شمار زندگی شوپن
- Jean-Jacques Eigeldinger, Chopin: Pianist and Teacher as Seen by His Pupils, Cambridge University Press